تحقیق و پایان نامه

واکاوی تجارب زیسته دانشجویان در انتخاب مسئله رساله دکتری- قسمت ۶

واضح، روشن و محدود باشد، یعنی اصل تحدید (محدودسازی) مسئله در آن رعایت شده باشد.
مسئله باید قابلیت آن را داشته باشد که بتواند محقق را به سوی فرضیه‌سازی هدایت کند (به عبارت دیگر مسئله باید امکان بررسی داشته باشد و زمینه را برای بیان ادعاهایی پیرامون پاسخ‌ها و راه‌حل‌ها فراهم آورد).
با توجه به جدا بودن قلمرو علم از فلسفه و عرفان، مسئله تحقیق نباید بر داوری‌ها و قضاوت‌های غیرعلمی تاکید داشته باشد و جهت‌گیری‌های اخلاقی و ارزشی و فلسفی و عرفانی و…را در تحقیق ایجاد کند.
با توجه به اینکه علم محصول به‌کارگیری روش علمی است نباید مسئله تحقیق حالت پیش‌بینی کلی و بیان روزنامه‌ای داشته باشد و ادعاهای غیرقابل بررسی و آزمودن علمی را مطرح سازد.
مسئله تحقیق باید حالت پرسشی و سؤالی داشته باشد و به صورت جمله خبری بیان نشود مثلاً در عبارت‌هایی چون «مسئله این است که…» یا «منظور از این مطالعه عبارت است از…» مطرح نشود.
در هر مسئله تحقیق معمولاً بر دو مفهوم (متغیر کلی) تاکید می‌شود.
هومن (۱۳۷۳) نیز ویژگی زیر را برای مسئله ذکر می‌کند:
در فرایند مسئله یابی باید بتوان رابطه بین دو یا چند متغیر را مورد پرسش قرار داد.
مسائل مطرح‌شده، باید بتوان روشن و بدون ابهام و به صورت یک پرسش بیان کرد.
رسیدن به پاسخ پرسش‌های اساسی، باید شدنی و بدون ابهام و به صورت یک پرسش بیان کرد.
شرایط به گونه‌ای باشد که محقق بتواند مسایل موجود در فرایند مسئله یابی را محدود سازد.
با توجه به بررسی‌های انجام‌شده و مرور منابع موجود و مرتبط با معیارهای مسئله پژوهشی مناسب، چنین برداشت می‌شود که در منابع موجود اندیشمندان معیارهای مختلفی را برای انتخاب مسائل در حیطه پژوهشی ارائه نموده‌اند که به طور کلی می‌توان به واضح و روشن بودن مسئله، بدیع و ابتکاری بودن، آزمون‌پذیری، ساختارگرا بودن، قابل بررسی علمی بودن مسئله و تناسب مسئله با حیطه علائق پژوهشگر اشاره کرد. در منابع بررسی‌شده اندیشمندان برای مسئله از حیث کمی یا کیفی بودن پژوهش تمایزی را قائل نگردیده‌اند؛ لذا در این پژوهش سعی می‌شود این کاستی که در پژوهش‌های انجام‌شده مشهود است مرتفع گردد. بر اساس آنچه گذشت، موارد عمده‌ای که متخصصان و صاحب‌نظران به عنوان ویژگی اصلی مسئله پژوهش ذکر می‌نمایند در نمودار ذیل به صورت مختصر ارائه گردیده است.
شکل ۲-۲ ویژگی‌های مسئله پژوهش با استنباط از پیشینه موجود
۲-۱-۴ تفاوت سؤال و مسئله و مشکل
با توجه به اهمیت مسئله به عنوان پایه و اساسی برای شروع روند پژوهش، برخی پژوهشگران فعالیت خود را اغلب با موضوعاتی آغاز می‌کنند که در واقع مسئله نیستند و بعضاً اقدام به اتخاذ موضوعاتی می‌نمایند که نیازی به پژوهش برای مرتفع ساختن آن‌ها نیست و یا تکرار پژوهش‌های قبلی است؛ و گاهی هم به اعتقاد برخی اندیشمندان (دیانی، ۱۳۸۷) به مسئله‌سازی روی می‌آورند؛ بنابراین در این بخش، سعی بر آن است تا تمایز مشخصی بین مسئله و مفاهیم مشابه با آن مانند مشکل و سؤال قائل شویم.
قراملکی تحقیقات مسئله محور را در مقابل تحقیقات «موضوع محور» قرار می‌دهد. از نظر او پژوهشگر در تتبعات موضوع محور به جای مواجه‌شدن با مسئله با مشکل درگیر می‌شود. مشکل مانعی سطحی، کلی، مبهم و مرکب است که قابل‌رؤیت توسط عموم است؛ اما مسئله مانعی ژرف، مشخص، روشن و واحد است که توسط متخصصان مرتبط با آن مسئله قابل رصد کردن است (۱۳۸۳: ۱۰۸-۱۰۶). مهم‌ترین تفاوتی که می‌توان بین سؤال و مسئله قائل گردید سؤال بر اثر جهل و ندانستن ایجاد می‌شود. پاسخ‌گویی به آن با رجوع به افراد و یا منابع امکان‌پذیر است. مجهولی است که فرد، پاسخ آن را نمی‌داند. مسئله بر اثر دانستن کلیه اطلاعات موجود در یک زمینه ایجاد می‌شود. برای یافتن پاسخ آن، مراجعه به افراد و یا منابع دیگر، سودی ندارد. مجهولی است که جامعه علمی به آن نپرداخته است و پاسخ آن را نمی‌داند. فرآیند پاسخ‌گویی به سؤال‌ها، نوعی آموزش است؛ درحالی‌که فرایند پاسخ‌گویی به مسئله، پژوهش و تحقیق است (نبوی، ۱۳۸۴). به طور کلی، مشکل مانعی سطحی است که توسط عموم افراد قابل‌درک باشد درحالی‌که مسئله مانعی ژرف است که توسط متخصصان در حیطه مرتبط با مسئله قابل‌ادراک. همچنین، در تمایز بین سؤال و مسئله پاسخ به سؤال را از طریق مراجعه به منابع رفع می‌گردد ولی مسئله از طریق پژوهش و تحقیق می‌توان به پاسخ آن دست یافت. با توجه به تمایز ارائه‌شده، یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با موضوع انتخاب‌شده توسط دانشجویان مسئله یا سؤال بودن موضوع است؛ که گاهی این دو مفهوم به جای یکدیگر به‌کاربرده می‌شوند و مانع انجام پژوهشی شایسته و درخور توجه می‌گردد.
۲-۱-۵ راه‌های دست‌یابی به مسئله پژوهش
اغلب دانشجویان برای انتخاب مسئله شایسته پژوهش زمان زیادی را صرف اکتشاف و استخراج مسئله پژوهشی مناسب می‌نمایند و گاه هفته‌ها و ماه‌ها درگیر این امر می‌باشند. این مرحله از پژوهش حساس‌ترین مرحله است و نیازمند صرف زمان بسیار و مراجعه به منابع و پایگاه‌های اطلاعاتی گوناگون است. اندیشمندان و صاحب‌نظران در حوزه‌های گوناگون نگاه ویژه‌ای به شناسایی و استخراج مسائل پژوهشی داشته و بر بنیادهای متفاوتی تاکید داشته‌اند. در این بخش سعی بر آن است، مهم‌ترین و زبده‌ترین دیدگاه از اندیشمندان و متفکران قلمرو علم را در مورد شیوه‌های رسیدن و کشف مسائل پژوهشی مناسب ارائه گردد.
درحالی‌که برخی معتقدند استادان باید موضوع را به دانشجویان پیشنهاد دهند؛ اما اغلب دانشجویان در زمان انتخاب موضوع پایان‌نامه، به نقش‌ها و رتبه‌های دانشگاهی استادان، موقعیت اجتماعی آنان، شبکه‌های قدرت تشکیل‌شده توسط آنان و مهارت‌های آموزشی ایشان توجه دارند (کاکمار، دامنوته، وال و مهونی[۳۱]، ۲۰۰۲). نیکسون[۳۲] (۲۰۰۷) معتقد است جوهر رویکرد مسئله یابی و حل مسئله بر درک ویژگی‌های مسئله و موانعی که در رابطه با فعالیت‌های تدوین مسئله، حل مسئله و پیاده‌سازی راه حل ناشی می‌شوند، تمرکز دارد. در واقع مسئله شناسی توانایی سازمان برای جهت دادن برنامه‌ها و طراحی دقیق‌تر پروژه‌های تحقیقاتی است. بر اساس نیازهای موجود تابلویی از مسایل مربوط را تهیه نماید به نحوی که ارتباط اهداف اساسی با شاخه‌های فرعی نشان داده شود و جایگاه و اهمیت هر بخش و نیز نسبت و ارتباط آن با سایر بخش‌ها، معرفی شده باشد. مطالعه این تابلو می‌تواند پژوهشگران را از پراکنده کاری، سطحی‌نگری، تک بعدی نگری و نیز بلندپروازی‌های غیرواقع‌بینانه حفظ کند. این امر ماهیتی پویا و سیال دارد که لازم است همراه با حرکت آن سازمان در مقاطع مختلف، مورد بازاندیشی و ترمیم و اصلاح قرار گیرد (توسلی، ۱۳۸۸). همچنین، خلیلی شورینی (۱۳۸۱) سه منبع اصلی جهت دست‌یابی به موضوعات تحقیقی بیان می‌کند تجارب انسان، استفاده از نظریه‌های علمی، بررسی تحقیقات دیگران و ادامه راه آن‌ها.
همچنین، منصوریان (۱۳۹۰) توصیه‌هایی برای انتخاب موضوع مناسب تحقیق ارائه کرده است که برخی از این موارد عبارت‌اند از: توجه به موضوعات مسئله مدار؛ توجه به موضوعات بین‌رشته‌ای؛ گذر از محدودیت‌های روش‌شناختی؛ استفاده از فن طوفان ذهنی؛ ترسیم نقشه موضوعی؛ توجه به کاربرد پذیری نتایج؛ توجه به جنبه‌های نوین موضوعات قدیمی؛ مطالعه‌ی اولویت‌های پژوهشی نهادها و سازمان‌ها.
علاوه بر این، دیانی (۱۳۸۷) معضل مسئله‌سازی در پژوهش را مورد توجه قرار داده است و معتقد است مسئله‌یابی مستلزم صرف وقت، مطالعه و تفکر عمیق، مراجعه به کتابخانه‌ها، گفتگو با متخصصان و در نهایت داشتن همتی والاست.
پریرخ و فتاحی (۱۳۸۴) نیز معتقدند تنها از طریق مرور و استنباط از متون است که محقق می‌تواند تکلیف خود را با گام‌های پیش رو روشن کند. همچنین، حسینی (۱۳۹۰) منابع و مراجع انتخاب موضوع پژوهش را به شرح ذیل معرفی می‌نماید: استفاده از تجارب و تمایلات شخصی، استنتاج از نظریه‌ها، استفاده از متون مربوط به موضوع تحقیق، اطلاعات منتشره از رسانه‌ها، رشته‌های تخصصی محققین، زندگی روزمره، فرصت‌ها و تهدیدها، اولویت تحقیقی مؤسسات و سازمان‌ها.
علاوه بر این، اسحاقیان (۱۳۸۲) روش‌های ذیل را برای استخراج موضوع و مسئله پژوهش پیشنهاد می‌دهد:
مطالعه منابع علمی: مهم‌ترین منبع برای استخراج موضوع، مطالعه وسیع پژوهشگر در متون علمی در یک زمینه خاص است.
مراکز علمی پژوهشی: مراکز علمی پژوهشی داخل و خارج، برگزاری هم‌اندیشی‌های علمی.
کلاس و فضای آموزشی
تغییر: هرگونه تغییر ساختار، مسائل جدیدی را به وجود می‌آورد.
الیس و لوی[۳۳] (۲۰۰۸) چهار گام اساسی را برای شناسایی مسئله شایسته پژوهش ضروری می‌دانند. گام اول فرایند جستجو و تلاش در جهت شناسایی یک مسئله شایسته پژوهش است. گام دوم شناسایی مسئله بر اساس مطالعه ادبیات موجود و منابع غنی موجود در آن حوزه است. سومین گام با ترکیب ادبیات و پیشینه موجود و ورود به بدنه دانش است. گام چهارم همفکری و مشورت با دیگران، ارائه بازخورد توسط متخصصان و محققان باتجربه در خصوص مسائلی که شایسته پژوهش است.
با بررسی نظرات و دیدگاه‌های اندیشمندان در حد مطالعات انجام‌شده، منابع و گام‌های متفاوتی برای فرآیند مسئله یابی در پژوهش پیشنهاد شده است که برخی از نکات کلیدی مرتبط با این فرایند به صورت مختصر ارائه می‌گردد: مطالعه منابع علمی، مراجعه به پایگاه‌های اطلاعاتی، استفاده از طرح‌های نیازسنجی‌های انجام‌شده و اولویت‌های پژوهشی در سازمان‌ها، بررسی تحقیقات و استفاده از پیشنهادات پژوهشی پژوهشگران قبلی، توجه به موضوعات و مسائل بین‌رشته‌ای، استفاده از تجارب قبلی خود پژوهشگران است. اهمیت تجارب پژوهشگران به عنوان یکی از منابع اصلی دست‌یابی به مسئله پژوهش که در اکثر منابع نیز به آن اشاره مستقیم یا ضمنی شده است سبب شد تا در این پژوهش با روشی بدیع تجارب دانشجویان دکتری در زمینه انتخاب مسئله رساله دکتری مورد بررسی قرار گیرد.
انتخاب حوزه مورد علاقه
بازخورد و پیگیری
مطالعه
ترکیب و آمیختن
جستجو
خیر
آیا مسئله شایسته پژوهش است؟
بله
پیشنهاد یک مطالعه برای پاسخگویی به آن
شکل ۲-۳ فرآیند یافتن مسئله شایسته پژوهش (کراسول[۳۴]، ۲۰۰۵؛ الیس و لوی، ۲۰۰۸).

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

You may also like...