روانشناسی با موضوع مؤلفه های خلاقیت:

۱- مؤلفه های شناختی هوش، سیالی، انعطاف پذیری، ابتکار،گسترش ، ترکیب و تحلیل

۲- مؤلفه های هیجانی شامل: انگیزه ها و احساسات

۳- مؤلفه­ های شخصی: شامل: اعتماد به نفس، ارادۀ جداگونه، پذیرش خطر، تجربه­پذیری و اثبات ابهام (مقصودی، ۱۳۸۴).

اعتماد به نفس

شاید یکی از دلایلی که دلیل گردید نظریه­پردازان و محققان از خلاقیت دوری جویند به تعریف و توصیف اون مربوط می­شه. چون خلاقیت از زمان های قدیم مفهومی اغفال کننده و مبهم و حتی افسانه­ای داشته (پیرخائفی، ۱۳۷۲).

خلاقیت

محققان و نظریه­پردازان خلاقیت در مورد وجود خلاقیت به یه اجماع نظر نرسیده­ان. بر خلاف اینکه واقعیت اشتراکاتی در همۀ تعاریف و تفاسیر از این متغیر با ارزش انسانی هست. به دلیل گستردگی تعابیر روانشناسان از خلاقیت نمی­توان به یه تعریف واحد اکتفا کنیم، از این رو اینجا به تعاریفی از روانشناسان جور واجور اشاره کنیم.

تورنس (۱۹۶۶): فرایندیه شامل احساس شکاف­ها یا عناصر مخفی، فرضیه ­ها، در رابطه ساختن یافته های و شایدً تغییر و آزمون دوباره فرضیات. هم اینکه ایشون از سه دیدگاه سه تعریف واسه خلاقیت ارائه داده.

الف) تعریف پژوهشی: روند حس مشکلات و مسائل، شکاف در اطلاعات، عناصر گم شده و چیزای ناجور و فرضیه­سازی و آزمایش حدس­ها، تجدیدنظر و انتقال یافته های

مشکلات

ب) تعریف هنری: دارای خصوصیاتی مانند خواستن و داشتن، رفتن به آب­های عمیق، خط زدن خطاها، خوندن به سبک خود، ساختن قصرهای شنا

ج) تعریف وابسته به بقاء: یعنی قدرت کنار اومدن فرد با موقعیت­های سخت (سیف، ۱۳۷۹).

پیاژه(۱۹۷۳): اگه می­خواهید خلاق باشین، کمی کودک بمونین قبل اینکه جامعه شما رو تغییر داده باشه.

گیلفورد(۱۹۷۳): همون تفکر واگرا یعنی توجه به بیشترین حد راه حل ممکن با سه جزء سیالی، انعطاف­پذیری و ابتکار

استیلن (۱۹۷۸): کاری نو و بدیعه که مورد قبول و پذیرش اجتماع قرار گیرد.

استاین تحقیقات انجام شده دربارۀ ویژگی­های افراد خلاق رو مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده که افراد خلاق دارای ویژگی­های زیر هستن:

۱-انگیزۀ پیشرفت در سطح بالا ۲- کنجکاوی فراوون ۳- علاقه­مندی زیاد به آموزش و تربیت در کارا ۴- قدرت بیان وجود و خودکفایی ۵- شخصیت غیر معمولی و غیر رسمی ۶- همت و انضباط در کارا ۷- استقلال  ۸- طرز فکر انتقادی قدرت تأثیرگذاری بر بقیه ۹- زیباپسندی و علاقه­مندی به آثار هنری۱۰- تفکر شهودی ( سیف، ۱۳۷۰، ص ۵۴۷).

عواملی که مانع خلاقیت می­شن : ۱- عادات قبلی؛ یکی از دلایلی افول خلاقیت همراه با رشد آدم قربونی عادات شدنه واسه موندگاری خلاقیت باید خود رو طوری از عادات رها کنیم.

۲- دلسرد کردن

۳- کم­رویی ۴- ترس و اضطراب ۵- کار سخت و اجباری ۶- مسئولیت اداری ۷- تمایل شدید به کاری که به مسأله مورد بحث هیچ ارتباطی نداره.

۸- تضادهایی که منشأ پیدایش مشکلات عاطفی شه (شریعتمداری، ۱۳۶۲، ص ۴۱۶)

به نظر بعضی از روانشناسان خلاقیت ترکیبی از قدرت ابتکار، انعطاف­پذیری و حساسیت در برابر نظریاتیه که یاد گیرنده رو قادر می­سازه خارج از یافته های تفکر غیرمنطقی به یافته های متفاوت و تولید کننده فکر کنه که حاصل اون رضایت شخصی و شایدً خوشحالی بقیه میشه (پورحسین، ۱۳۷۷؛ به نقل از استون و برگ، ۱۹۸۹).

عوامل مؤثر بر خلاقیت:

الف) اطلاعات و آگاهی: اطلاعات از عوامل اصلی خلاقیت و یا یعنی ماده خام اون هستش، مطمئنا افراد خلاق بدون برخورداری از اطلاعات و آگاهی­های لازم قادر نیستن نوآوری­های خود رو عرضه کنن. به خاطر همین باید زمینه کسب اطلاعات رو واسه افراد جفت و جور کرد تا اونا به رسیدن ماده اصلی خلاقیت قادر به نوآوری باشن (عصاره، ۱۳۷۷).

ب) انگیزه: انگیزه نیروی محرک جریان خلاقیت در آدم­ها هستش. کنجکاوی یا عشق به دونستن و یا عشق به کسب اطلاعات جدید خمیرمایۀ رفتار مخترعان و مکتشفان می­باشه. همین امر نشون می­دهد که خلاقیت در نهاد همۀ آدم­ها می­باشه.

ج) اعتماد به نفس و استقلال شخصیت: یکی از عوامل که امکان بیان تفکرات نو و ابتکارات تازه رو ممکن می­سازه. برخورداری از اعتماد به نفس و داشتن شخصیتی مستقله. به خاطر همین تقویت اعتماد به نفس، احساس خود با ارزشی و عزت نفس در کودکان و نوجوانان از لازم­ترین امور حساب می­شه (عصاره، ۱۳۷۷).

 

توانایی­های فرد خلّاق

خلاقیت رو می­توان با اشاره به تعدادی توانایی ذهنی که منتهی به تولید آثار خلاق می­شه، توصیف کرد. مهمترین این ویژگی­ها تفکر واگراه.گیلفورد در بیان نظریه ساخت ذهنی خود گفته که ویژگی­ مهم تفکر آفریننده واگرایی اون می­باشه اون کلا شیوۀ تفکر آدمیان رو به دو دسته واگرا و همگرا تقسیم کرده. در نظریۀ گیلفورد هم تفکر واگرا و هم تفکر همگرا در ساخت ذهنی نقش اساسی دارن. اما فرق اونا در اینه که در تفکر همگرا نتیجه تفکر از قبل مشخصه، یعنی همیشه یه جواب درست یا غلط هست اما در تفکر واگرا جواب قطعی وجود نداره و تعداد زیادی جواب هست که از نظر منطقی هر کدوم از اونا ممکنه درست باشه. گیلفورد نظریۀ خود رو به سه ویژگی انعطاف­پذیری یا نرمش، اصالت و سیالی مشخص کرده (سیف، ۱۳۸۱).

آزمون­های خلاقیت

الف) آزمون تورنس :

آزمون تورنس بر پایۀ تئوری و تعریف اون از خلاقیت ساخته شده. اون خلاقیت رو به طور خلاصه مرکب از چهار عامل اصلی می­دونه. این عوامل عبارتند از : ۱- سیالی ۲- انعطاف­پذیری ۳- ابتکار ۴- گسترش

این آزمون از پایهً بر پایۀ یه بافت آموزشی و پرورشی که خود نتیجۀ سال­ها کار همیشگی تورنس در تحقیق و آموزش خلاقیته، می­باشه. مجموعۀ آزمون­های تورنس شامل ۱۲ آزمونه که بخش­های کلامی و تصویری و شنیداری طبقه ­بندی شده. این آزمون­ها چهار نمره بدست می­ بدن که به ترتیب عبارتند از : سیالی، انعطاف­پذیری، ابتکار و گسترش (بیکی، ۱۳۸۱؛ به نقل از عابدی، ۱۳۷۳).

ب) آزمون گیلفورد:

گیلفورد براساس تحقیقات خود با روش تحلیل عوامل خلاقیت تونست در مقولۀ اندیشۀ واگرا و اندیشه همگرا رو از هم جدا کنه. اون این اندیشۀ واگرا رو به سه ویژگی انعطاف­پذیری، اصالت و سیالی مشخص کرده و واسه اندازه ­گیری اونا آزمونی ساخته (سیف، ۱۳۸۱).

در آزمون گیلفورد از افراد خواسته می­شه و در مدت کوتاهی هر تعداد استفاده که به ذهنش می­رسد دربارۀ یه شیئ بیان می­ کنه. هرچه عنوان­های داده شده به وسیلۀ آزمون شونده تازه و تازه­تر باشه نمره بیشتری دریافت می کنه (همون منبع، ۵۹۴).

آزمون گیلفورد واسه اندازه ­گیری اصالت، آزمون داستان اسمشه.

در این آزمون داستان کوتاهی به آزمودنی داده می­شه و از اون خواسته می­شه تا تموم عنوان­هایی رو که واسه داستان مناسب تشخیص داده می­شه رو تشخیص بده. گیلفورد واسه امتحان سیالی هم سرعت و تعداد جواب­های ارائه شده به وسیله فرد رو در آزمون­های بالاتر بررسی کرده و بر این پایه نمره سیالی رو محاسبه می­ کنه (سیف، ۱۳۸۱).

 

 

ج) آزمون گتزلر وجکسون:

گتزلر و جکسون واسه امتحان خلاقیت تعدادی آزمون ایجاد کرده ­ان. این آزمون­ها عبارتند از: آزمون­های تداعی کلامی، موارد استفاده تصاویر مخفی، طرح یه مسأله.

 

آزمون تداعی کلمات: در این آزمون یه کلمه به آزمودنی داده می­شه و از اون خواسته می­شه هر تعداد که دربارۀ کلمه به ذهنش می­رسد بگه (بیکی، ۱۳۸۰).

آزمون موارد به کار گیری تصاویر مخفی: در این آزمون به آزمودنی پنج وسیله داده می­شه و از اون خواسته می­شه هر تعداد کاربرد که دربارۀ اون به ذهنش می­رسد بگه (همون منبع).

د) آزمون والاچ و کگان: این آزمون مثل آزمون تورنس به چند قسمت تقسیم می­شه. قسمت کلامی و قسمت غیر کلامی که هرکدوم از قسمت­های کلامی خود دارای خرده آزمون می­باشه (بیکی، ۱۳۸۱).

 

در گذشته عقیده بر این بود که خلاقیت یه نعمت الهیه و چیزی که بشه اون راپرورش داد یا به بقیه منتقل کرد. این نعمت در اختیار آدمایی خاص بوده و اونا در هر جایی که نیاز داشتن ازش استفاده میکردن اما فعلا عقاید محققان نسبت به خلاقیت و شرایط پرورش اون تغییر کرده. محققان عقیده دارن که خلاقیت خصیصه ایه که در اختیار افراد محدود قرار گرفته باشه،بلکه همه آدما طوری از اون برخور دارن،البته امکان بروز اون در افراد با در نظر گرفتن تفاوتای فردی فرق داره.خلاقیت استعداد پر ارزشیه و افراد خلاق کسائی هستن که پیشرفتای بزرگ علوم پزشکی،ادبیات و هنر و … مدیون کوششای آنانه. خلاقیت معمولأ یه کشف یهویی و سریعه،با اینحال به زمینه و بستر اولیه نیاز داره. خلاقیت فرایندی همیشگی و مستمره و یه جور حالت بی قراری تلقی می شه. بشر از راه اون خود رو به جنب و جوش می آورد و از خود به چیزای تازه ای به ظهور میرسونه(قاسمی ۱۳۸۰)