پایان نامه با کلید واژه های علم اقتصاد، سوره بقره، ارائه خدمات

می‌توان به سه دسته تقسیم نمود:
1- آموزه‌هایی که بیانگر فلسفه اقتصاد اسلامی و مسائل مربوط به جهان‌بینی اسلام است.و زیربنا و تکیه‌گاه فکری مکتب و نظام اقتصادی اسلام می‌باشد، مانند اعتقاد به خدا و مالکیت حقیقی او، حاکمیت سنتهای الهی، کافی نبودن عقل در تشخیص مصالح و مفاسد و مانند آن.
2- قواعدی اساسی و خطوطی کلی برای حل مشکلات و نیل به اهداف اقتصادی که حاکم بر برنامه‌ریزیها و سیاست‌گزاریهای بخش اقتصاد است و از آن با عنوان “مکتب اقتصادی” یاد می‌شود، همانند “مالکیت مختلط”، “آزادی در کادر محدود”، “لزوم دخالت دولت، “توزیع ثروت به نفع محرومان” و مانند آن.
3- احکامی حقوقی و اخلاقی لازم برای تنظیم روابط اقتصادی، و الگوهای رفتاری مناسب که نظام هماهنگ و منسجمی را برای رسیدن به وضعیت اقتصادی مطلوب، به دست می دهد.
بدیهی است که هرگاه اندیشمندان مسلمان، بر پایه این‌گونه آموزه‌ها، به تجزیه و تحلیل پدیده‌های اقتصادی در جامعه اسلامی بپردازند و روابط میان آن‌را کشف کنند، علم اقتصاد اسلامی نیز شکل خواهد گرفت53.
اسلام دو پیوند با اقتصاد دارد:
مستقیم و غیر مستقیم. پیوند مستقیم اسلام با اقتصاد از آن جهت است که مستقیماً یک سلسله مقررات اقتصادی درباره مالکیت، مالیاتها، ارث، هبات و صدقات، وقف، مجازات‌های مالی یا مجازات‌هایی در زمینه ثروت و غیره دارد. اسلام کتاب البیع، کتاب الاجاره، کتاب الوکاله، کتاب الرهن، کتاب الارث، کتاب الهبه، کتاب الوقف دارد. پیوند غیر مستقیم معارف اسلام با اقتصاد از طریق مباحث کلی است که در معارف اخلاقی رسیده و در پیوند با اقتصاد است.
اسلام مردم را توصیه می کند به امانت54، عفت، عدالت55، احسان56، ایثار، منع دزدی، خیانت، رشوه. همه اینها در زمینه ثروت است و یا قسمتی از قلمرو این مفاهیم، ثروت است57.
منابع مالی دولت اسلامی58 عبارت است از59:
1. انفال 2. خمس 3. زکات 4. جزیه 5. خراج 6. مالیات‌های حکومتی 7. سایر درآمد‌ها.
بخش سوم: دیدگاه‌ها و نظریات اقتصادی اندیشمندان مسلمان
در میان دانشمندان و عالمان اسلامی در زمینه نظریات اقتصادی دیدگاههای مختلفی است این دیدگاه با اصول و معیارها به شرح زیر است:
1- مکتب اقتصادی بر خلاف علم اقتصاد نیست و تنها تعیین کننده جهت و اهداف اقتصادی است. در اینباره شهید مطهری مینویسد: قوانین اقتصاد اسلامی نمی تواند و نباید بر خلاف اصول اولیه اقتصاد نظری باشد، چه در غیر این‌صورت شکست یا رکود و سرانجام مرگ اقتصادی این جامعه بیمار حتمی است.
اسلام طرفدار تقویت بنیه اقتصادی است اما نه به عنوان اینکه اقتصاد خود هدف است یا تنها هدف است، بلکه به عنوان اینکه هدف‌های اسلامی بدون اقتصاد سالم و نیروی مستقل اقتصادی میسر نیست.
2- اقتصاد اسلامی اصول و زیربنای نظام اقتصاد اسلامی را تشکیل میدهد و نه راهها و روشهای جزیی و موردی. در اینباره شهید صدر مینویسد: مکتب اقتصادی عبارت از مجموعه نظریات اساسی است که به بررسی و حل معضلات مسائل اقتصادی می پردازد. این قواعد و نظریات به عنوان اصول و زیر بنا در باب مباحث اقتصادی مطرح است.
3- مطالعه آثار خواجه نصیرالدین طوسی، خواجه نظام الملک طوسی، ابونصر فارابی، ابن‌خلدون، محمد غزالی، ابن‌تیمیه و… بسیاری دیگر از متفکرین سدههای مختلف هزاره نخست هجری به‌خوبی مباحث اقتصاد اسلامی را آشکار می‌سازد. ابنخلدون تونسی (1406-1332) را بجای آدام اسمیت (1790-1723) باید پدر علم اقتصاد نامید.
4- غزالی، آموختن دانش اقتصادی را همانگونه که در حدیث نبوی (طَلَب العِلم فَریضهٌ عَلی کلِّ مسلم) بدان اشاره شده فرض می‌داند60.
5- ابن حزم در بحث پیرامون مسائل اقتصادی زمانه خود بطور کلی به چهار حوزه پرداخته و آنها را مورد بررسی قرار داده است:
1. مسئله نیازهای اساسی و فقر 2. زکات 3. مالیات‌ها 4. نظام‌های مالکیت ارضی.
6- اندیشه‌های اقتصادی ابن‌القیم‌الجوزی را می‌توان به پنج دسته تقسیم کرد:
1.عقاید وی پیرامون فلسفه اقتصادی اسلام 2.مقایسه و تضاد بین فقر و غنا
3.اهمیت اقتصادی زکات 4.بهره، ربای فضل و ربای نسیه 5.مکانیسم بازار و تنظیم قیمتها61.
7- در نظر شهید صدر ( احیاگر اندیشه نوین در اقتصاد اسلام)، علم اقتصاد عبارت است از: علمی که پدیده‌های اقتصادی را تفسیر می‌کند و ارتباطشان را با اسباب و علل آنها بیان می‌دارد. در واقع علم اقتصاد، قوانین حاکم بین پدیده های عینی را کشف می‌کند. ایشان معتقد است که مقصود از اقتصاد اسلامی مکتب اقتصادی است نه علم اقتصاد. و تصریح می‌کند علم اقتصاد اسلامی نداریم. ایشان سه رکن اساسی و بنیادین برای اقتصاد اسلامی تبیین نمودند: اصل مالکیت مزدوج، اصل آزادی اقتصادی در چارچوب خاص – اصل عدالت اجتماعی.62
8- شهید صدر در کتاب “اقتصادنا” چهار فرضیه را مطرح می‌کند:
1) اقتصاد اسلامی مکتب است نه علم. 2) اقتصاد اسلامی بر مبنای ایده عدالت63 استوار است.
3) شریعت اسلام را ه نخست اکتشاف اقتصاد اسلامی است.
4) اقتصاد اسلامی بر اکتشاف استوار است نه تکوین.
9- دکتر عمر چپرا (از پیشروان اقتصاددانان مسلمان) با دقت تمام اقتصاد اسلامی را در طول علم اقتصاد دیده است.
10- پرفسور سید نواب حیدر نقوی اقتصاد‌دان برجسته پاکستانی، اقتصاد اسلامی را بر پایه چهار اصل بدیهی اخلاقی یعنی وحدت، اختیار، تعادل و مسئولیت ترسیم می‌نماید.
11- دکتر محمد نجات الله صدّیقی استاد اقتصاد اسلامی دانشگاه ملک عبدالعزیز می‌گوید: هر علم اقتصادی که از دین و اخلاق پرهیز نماید به زحمت می‌تواند مناسب حال و رهگشای مردم مسلمان بوده باشد.
12- امام خمینی رهبر کبیر انقلاب می‌فرماید:
باید نظام اقتصادی اسلام را در مجموعه قوانین و مقررات اسلامی در کلیه زمینه‌ها و شئون فردی و اجتماعی ملاحظه کرد. این مسلم است که از نظر اسلامی حل تمامی مشکلات و پیچیدگی‌ها در زندگی انسان‌ها تنها با تنظیم روابط اقتصادی به شکل خاص حل نمی‌شود و نخواهد شد بلکه مشکلات را در کل نظام یک نظام اسلامی باید حل کرد64.
13- محمدعلی تسخیری می‌گوید: اقتصاد اسلامی را نمی‌توان علم شمرد بلکه باید گفت که اقتصاد اسلامی یک روش و برنامه عملی است. اقتصاد اسلامی بخشی از برنامه کلی اسلام است که برای زندگانی انسانها محسوب می‌گردد. اصولاً هدف اسلام براندازی وضع نامطلوب است و به‌دنبال آن ایجاد روابط صحیح اجتماعی65.
14- مکارم شیرازی، اقتصاد اسلامی را دارای چهار ویژگی عمده‌ می‌داند که هر یک به تنهایی برای جداساختن آن از دیگر مکتبها کافی به‌نظر می‌رسد تا چه رسد به مجموع آن: 1) بهره‌گیری از عنصر ایمان و اخلاق و کاربرد آن در تولید و مصرف و خدمات 2) مالکیت در شکل نمایندگی خدا 3) کنترل دقیق روی تولید و مصرف 4) هدف مالکیت66.
15- انجمن اقتصاد اسلامی ایران و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مشترکاً مجله اقتصاد اسلامی را با موضوع اقتصاد اسلامی و اقتصاد ایران با راهکارهای اسلامی منتشر می‌نماید.
برخی از محققان معتقداند، تفاوت اساسی اقتصاد اسلامی با سایر مکاتب اقتصادی در این است که اقتصاد اسلامی، بر وحی مبتنی است67.
بخش چهارم: جمع بندی
از مطالب گذشته در مورد فصل کلیّات نکاتی به دست می‌آید که از یک سو به شرح چارچوب ارائه شده در سوره بقره اشاره نموده و از دیگر سو به مفاهیم اقتصادی آن می‌پردازد.
فصل اول، به سه‌بخش تبیین مفاهیم، قلمرو مباحث اقتصادی و نظریات و دیدگاه های عالمان مسلمان تقسیم می‌شود. در بخش تبیین مفاهیم با دو موضوع مفاهیم قرآنی و مفاهیم اقتصادی که هر‌کدام با چهار زیر‌بخش به شرح موضوع می‌پردازند.
بخش مفاهیم قرآنی، مشخصات تقریباً کاملی از سوره بقره با 286 آیه و طولانی ترین سوره قرآن ارائه می‌دهد. کلمه بقره کلاً 7 بار در قرآن بکار رفته که 5 بار در این سوره است. وجه تسمیه این سوره، بیان داستان بنی‌اسرائیل در آیات 67 تا 73 بیان شده است.
نام‌ها و اوصاف سوره بقره که در این بخش گفته‌شده هفت مورد از جمله سیّد قرآن، سَنام‌القرآن و زهراء است. این سوره از نظر اصول اعتقادی اسلام جامعیت دارد. مردم مدینه در زمان نزول این سوره از نظر اقتصادی به سه گروه یهودیان، انصار و مهاجر تقسیم می‌شدند.
احکام اقتصادی این سوره مانند تجارت، انفاق، تحریم ربا، قرض‌الحسنه، قصاص، ارث، کفّاره‌ها، رشوه و تنظیم اسناد مالی و.. می‌باشد. اقتصاد در لغت به معنی اعتدال و میانه‌روی در هر کاری و در اصطلاح بررسی، ارزیابی و انتخاب روش‌هایی است برای استفاده بهینه از منابع به منظور تولید کالاها و خدمات و توزیع آنها جهت مصرف.
مکاتب اقتصادی کلاسیک، نئوکلاسیک، فیزیوکراسی، سوداگری و اسلامی الگوهای علم اقتصادند. لذا ارائه الگوی مطلوب، مبتنی بر معیارهای ارزشی میتواند محقق را به سوی شناخت پدیدهها سوق دهد.
هدف غایی نظام سرمایه‌داری، دستیابی افراد به بیشترین لذت مادی است در صورتی که هدف غایی نظام اسلامی دستیابی افراد به بالاترین مرتبه عبودیت و تقرب به خداوند است.
منظور از اقتصاد اسلامی، مکتب اقتصادای اسلام است نه علم اقتصاد.
اقتصاد اسلامی در نخستین گام توسط ابن تیمیه، فارابی، طوسی و ابن‌خلدون و در دوره معاصر توسط شهید صدر و مطهری و دکتر صدّیقی و عمر چپرا پایه‌گذاری شده است. البته تنها به این افراد محدود نمی‌شود.
پژوهشگران و اندیشمندان مرکز تحقیق در علم اقتصاد اسلامی دانشگاه ملک عبدالعزیز و انجمن اقتصاد اسلامی ایران و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز در سال‌های اخیر فعالیت‌های شایان توجهی انجام داده‌اند.
فصل دوم:
محورهای اقتصادی
سوره بقره
مقدمه
این فصل به بررسی و کمیّت تعداد آیاتی که بطور مستقیم و یا غیر‌مستقیم به موضوعات اقتصادی در سوره بقره مطرح می‌شود، می‌پردازد. محوربندی موضوعات اقتصادی این سوره با سه زیر بخش تولید، توزیع و مصرف آیات مربوطه را دسته‌بندی می‌کند.
هر چند در بیشتر سوره‌های قرآن آیات اقتصادی وجود دارد، اما در سوره بقره این آیات بیشتر است از این رو این پرسش مطرح است که، موضوعات اقتصادی در سوره بقره، با چه تعداد و با کدام جهت‌گیری آمده است؟
در پاسخ به این پرسش باید بیان شود که این سوره حجم زیادی از آیات را به صورت مستقیم و غیر‌مستقیم به مسائل و مباحث اقتصادی و معیارهای آن پرداخته است. اهمیت این سوال در این تحقیق با دسته‌بندی مباحث اقتصادی این سوره در سه زیر بخش و در جهت عدالت اقتصادی با توازن و تناسب در عوامل تولید و رعایت حدود الهی در توزیع و الگوی صحیح مصرف مطرح شده است.
عدالت68 در اقتصاد معانی متفاوتی دارد. منظور از آن در تولید، توازن و تناسب در عوامل تولید، به اندازه بودن آنها و رعایت حدود الهی در توزیع است و در مصرف به معنای عدم اسراف و تبذیر است.
بخش اول: کمیت69 و محورهای موضوعات اقتصادی سوره بقره
مبحث اول: کمیت
استخراج آیات اقتصادی و تبیین دلالت آن‌ها به ظاهر ساده اما در واقع پیچیده است و با این حال شیرین و روح‌افزا.
با بررسی آیات سوره بقره به این نتیجه می‌رسیم که 70 آیه از سوره بقره در مورد احکام و مسائل اقتصادی است.
مبحث دوم: محوربندی موضوعات اقتصادی سوره بقره
گفتار اول: تولید70
از نظر اقتصاد تولید، به مفهوم ساخت کالا یا ارائه خدمات می‌باشد. هدف تولید، ارضای نیازها و خواسته‌های افراد بشر و در نتیجه افزایش رفاه اقتصادی آنان است71.
هر عمل اقتصادی که در جهت به فعلیت رساندن بهره‌مندی از نعمتهای الهی باشد تولید است72.
عوامل تولید: از جمله عوام

مطلب مشابه :  دانلود پایان نامه با موضوععدالت توزیعی، عدالت تعاملی، مقدار خطا

Author: admin3

دیدگاهتان را بنویسید