منابع مقاله درمورد رفتار شهروندی

دانلود پایان نامه

شناس،1385).
ابعاد پنج عامل بزرگ شخصیت می‌توانند رفتار ضدتولید معطوف به همکاران را پیش‌بینی نمایند.
ابعاد پنج عامل بزرگ شخصیت می‌توانند رفتار ضدتولید معطوف به سازمان را پیش‌بینی نمایند.

2-3 رفتار شهروندی سازمانی چیست؟
مفهوم رفتار شهروندی سازمانی اولین بار توسط باتمان و ارگان
در اوایل دهه 1980 میلادی به دنیای علم ارائه شد. تحقیقات اولیه‌ای که در زمینه رفتار شهروندی سازمانی انجام گرفت بیشتر برای شناسایی مسئولیت‌ها و یا رفتارهایی بود که کارکنان در سازمان داشتند، اما اغلب نادیده گرفته می‌شد. این رفتارها با وجود اینکه در ارزیابی‌های سنتی عملکرد شغلی به طور ناقص اندازه‌گیری می‌شدند و یا حتی گاهی اوقات مورد غفلت قرار می‌گرفتند، اما در بهبود اثربخشی سازمانی موثر بودند (بینستوک و همکاران ، 2003؛ ص 360).
این اعمال که در محل کار اتفاق می‌افتند را این‌گونه تعریف می‌کنند: «مجموعه ای از رفتارهای داوطلبانه و اختیاری که بخشی از وظایف رسمی فرد نیستند، اما با این وجود توسط وی انجام و باعث بهبود موثر وظایف و نقش‌های سازمانی می‌شوند»(اپل بام و همکاران ، 2004، ص 19).
به عنوان مثال یک کارگر ممکن است نیازی به اضافه کاری و تا دیروقت در محل کار ماندن نداشته باشد، اما با وجود این برای بهبود امور جاری و تسهیل شدن جریان کاری سازمان، بیشتر از ساعت کاری رسمی خود در سازمان می‌ماند و به دیگران کمک می‌کند (کروپانزانو و بیرن ، 2000؛ ص 7).
ارگان همچنین معتقد است که رفتار شهروندی سازمانی، رفتاری فردی و داوطلبانه است که مستقیماً به وسیله سیستم‌های رسمی پاداش در سازمان طراحی نشده است، اما با این وجود باعث ارتقای اثربخشی و کارایی عملکرد سازمان می‌شود (کوهن وکول ،2004؛ ص 386).
این تعریف بر سه ویژگی اصلی رفتار شهروندی تاکید دارد: اول اینکه این رفتار باید داوطلبانه باشد یعنی نه یک وظیفه از پیش تعیین‌شده و نه بخشی از وظایف رسمی فرد است. دوم اینکه مزایای این رفتار جنبه سازمانی دارد و ویژگی سوم اینکه رفتار شهروندی سازمانی ماهیتی چندوجهی دارد.

2-3-1 انواع رفتار شهروندی در سازمان
گراهام (1991) معتقد است که رفتارهای شهروندی در سازمان سه نوع‌اند (بینستوک و همکاران،2003؛ ص 361).
1) اطاعت سازمانی: این واژه توصیف‌کننده رفتارهایی است که ضرورت مطلوبیت‌شان شناسایی و در ساختار معقولی از نظم و مقررات پذیرفته شده‌اند. شاخص‌های اطاعت سازمانی رفتارهایی نظیر احترام به قوانین سازمانی، انجام وظایف به طور کامل و انجام دادن مسئولیت‌ها با توجه به منابع سازمانی است.
2) وفاداری سازمانی: این وفاداری به سازمان از وفاداری به خود، سایر افراد و واحدها و بخش‌های سازمانی متفاوت است و بیان‌کننده میزان فداکاری کارکنان در راه منافع سازمانی و حمایت و دفاع از سازمان است.
3) مشارکت سازمانی: این واژه با درگیر بودن در اداره سازمان ظهور می‌یابد که از آن جمله می‌توان به حضور در جلسات، به اشتراک گذاشتن عقاید خود با دیگران و آگاهی به مسائل جاری سازمان، اشاره کرد.
گراهام با انجام این دسته‌بندی از رفتار شهروندی معتقد است که این رفتارها مستقیماً تحت تأثیر حقوقی قرار دارد که از طرف سازمان به فرد داده می‌شود. در این چارچوب حقوق شهروندی سازمانی شامل عدالت استخدامی، ارزیابی و رسیدگی به شکایات کارکنان است. بر این اساس وقتی که کارکنان می‌بینند که دارای حقوق شهروندی سازمانی هستند به احتمال بسیار زیاد از خود، رفتار شهروندی (از نوع اطاعت) نشان می‌دهند. در بعد دیگر حقوقی یعنی تأثیر حقوق اجتماعی سازمان- که دربرگیرنده رفتارهای منصفانه با کارکنان نظیر افزایش حقوق و مزایا و موقعیت‌های اجتماعی است بر رفتار کارکنان نیز قضیه به همین صورت است. کارکنان وقتی می‌بینند که دارای حقوق اجتماعی سازمانی هستند به سازمان وفادار خواهند بود و رفتار شهروندی (از نوع وفاداری) از خود بروز می‌دهند و سرانجام وقتی که کارکنان می‌بینند به حقوق سیاسی آن‌ها در سازمان احترام گذاشته می‌شود، باز هم رفتار شهروندی (از نوع مشارکت) از خود نشان می‌دهند.

2-3-2 ابعاد رفتار شهروندی
ارگان پنج بعد رفتار شهروندی را این‌گونه بیان می‌دارد (اپل بام و همکاران،2004؛ ص 19).
وظیفه‌شناسی
نوع‌دوستی
فضیلت شهروندی
جوانمردی
تواضع و فروتنی
بعد وظیفه‌شناسی نمونه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد و در آن اعضای سازمان رفتارهای خاصی را انجام می‌دهند که فراتر از حداقل سطح وظیفه‌ای مورد نیاز برای انجام آن کار است (ارگان، 1988؛ ص 9).
ارگان همچنین معتقد است افرادی که دارای رفتار شهروندی مترقی هستند در بدترین شرایط و حتی در حالت بیماری و ناتوانی هم به کار ادامه می‌دهند، که این نشان‌دهنده وظیفه‌شناسی بالای آن‌هاست.
دومین بعد رفتار شهروندی یعنی نوع‌دوستی به رفتارهای مفید و سودبخشی از قبیل ایجاد صمیمیت، همدلی و دلسوزی میان همکاران اشاره دارد که خواه به شکل مستقیم و یا غیرمستقیم به کارکنانی که دارای مشکلات کاری هستند کمک می‌کند. البته برخی از صاحب‌نظران رفتار شهروندی مانند پودساکف، ابعاد نوع‌دوستی و وظیفه‌شناسی را در یک طبقه قرار می‌دهند و از آن‌ها به عنوان «رفتارهای کمکی» نام می‌برند.
بعد سوم رفتار شهروندی که فضیلت مدنی نام دارد، شامل رفتارهایی از قبیل حضور در فعالیت‌های فوق‌برنامه و اضافی، آن هم‌زمانی که این حضور لازم نباشد، حمایت از توسعه و تغییرات ارائه‌شده توسط مدیران سازمان و تمایل به مطالعه کتاب، مجلات و افزایش اطلاعات عمومی و اهمیت دادن به نصب پوستر و اطلاعیه در سازمان برای آگاهی دیگران می‌شود. بر این اساس گراهام معتقد است که یک شهروند سازمانی خوب نه تنها باید از مباحث روز سازمان آگاه باشد بلکه باید درباره آن اظهارنظر کند و در حل آن‌ها نیز مشارکت فعالانه داشته باشد (ارگان،1988، ص 12).
جوانمردی یا تحمل‌پذیری چهارمین بعد رفتار شهروندی است که به شکیبایی در برابر موقعیت‌های مطلوب و مساعد، بدون اعتراض، نارضایتی و گلایه‌مندی اشاره می‌کند.
و آخرین بعد رفتار شهروندی سازمان تواضع و فروتنی است. این بعد بیان‌کننده نحوه رفتار افراد با همکاران، سرپرستان و مخاطبان سازمان است. افرادی که در سازمان با تواضع و فروتنی با دیگران رفتار می‌کنند، دارای رفتار شهروندی مترقی هستند.
ارگان بعد از بر شمردن این ابعاد، یادآوری می‌کند که هر پنج بعد رفتار شهروندی ممکن است همزمان ظهور پیدا نکنند، مثلاً افرادی که دارای بعد وظیفه‌شناسی هستند ممکن است همیشه نوع‌دوستی و فداکار نباشند یا اینکه برخی از این ابعاد، مانند نوع‌دوستی و وظیفه‌شناسی تاکتیکی برای تحت فشار قرار دادن مدیران سازمان باشد. یعنی کارکنان سعی می‌کنند که با انجام این اعمال بر روند تصمیم‌گیری مدیران سازمان برای ارتقا و یا اعطای پاداش به آن‌ها، تأثیر می‌گذارند. در این حالت کارکنان سازمان از «سرباز خوب» بودن به «هنرپیشه خوب» برای سازمان تبدیل می‌شوند (کاسترو و همکاران ،2004؛ ص 30).
علی‌رغم آنکه در بین محققان پیرامون چندبعدی بودن رفتار شهروندی اختلاف عقیده وجود دارد اما برای آن پنج بعد توسط ارگان (1998) معرفی شده است که در اغلب مطالعات مورد استفاده واقع شده است. این پنج بعد عبارتند از:19 نوع‌دوستی یا رفتار یاری‌دهنده 2) رفتار مؤدبانه کاری 3) وظیفه‌شناسی و وجدان کاری 4) جوانمردی و مروت 5) اخلاق اجتماعی.
نوع‌دوستی یکی از اقسام مهم و قابل‌توجه رفتار شهروندی است که از طرف شخص ظاهر می‌شود و مفید برای سازمان است. این رفتار به دو شکل قابل‌شناسایی و بیان است که در تصرف به آن اشاره می‌شود. نوع‌دوستی یا رفتار یاری کننده عبارت است از یاری و استعانت به دیگران در انجام امور کاری و یا ممانعت از بروز مسائل و مشکلات در کار دیگران اعم از همکاران، زیردستان، مافوق یا سرپرستان می‌باشد (ارگان،1998).
نمونه‌ای از رفتار مذکور آن است که فردی به همکار خود جهت آماده‌سازی شرایط کاری کمک می‌کند. رفتار مؤدبانه کاری، یعنی انجام کارها به گونه‌ای که برای سازمان سودمند باشد. این بعد شامل تعهد و پایبندی داوطلبانه به مصوبات سازمانی است. این رفتار که توسط اسمیت (1983)، پذیرش سازمانی یا پذیرش عمومی نامیده شده است. به پذیرش درونی قوانین، رویه‌ها و مقررات سازمانی از جانب فرد اشاره دارد که به کار او ارتباط پیدا می‌کند. حتی آن هنگام که هیچ ناظری او را تحت کنترل و نظارت نداشته باشد. این خصیصه رفتاری به این دلیل از اقسام رفتار شهروندی سازمانی محسوب می‌شود که قاعدتاً از هر شخصی انتظار می‌رود که از قوانین و رویه‌های سازمان خویش در هر شرایطی چه تحت نظارت باشد یا نباشد پیروی کند.
وجدان کاری به عنوان یکی از پنج بعد بااهمیت شخصیت است که به قابلیت سازگاری و توانایی کنترل انگیزش ناگهانی ناشی از محیط اطلاق می‌شود. وجدان کاری به عنوان ابزاری مهم در پیش‌بینی و سنجش رفتار شهروندی سازمانی مقوله‌ای پیچیده بوده و از اجزاء مختلفی تشکیل می‌شود.
جوانمردی و مروت از دیگر اقسام رفتار شهروندی است که کمتر مورد توجه محققین قرار گرفته است ارگان این اصلاح را به عنوان تمایل به تحمل و به جان خریدن سختی‌ها و ناملایمات اجتناب‌ناپذیر و بدیهی محیط کار و همچنین تکالیف دشوار کاری، بدون گلایه و شکایت کردن تعریف می‌کند. این خصیصه رفتاری ناشی از علاقه به کار، همکاران و مافوق می‌باشد. در اذهان عمومی یک کارمند جوان مرد فردی است که نه تنها زمانی که به واسطه دیگران مجبور به انجام کارهای مشکل و دشوار می‌شوند گلایه نمی‌کنند، بلکه آنگاه که امور کاری ذاتاً با سختی و مشکلات همراه و مواجه می‌شود نیز بدون گلایه کار خود را به نحو احسن انجام می‌دهند.
اخلاق اجتماعی از دیگر اقسام رفتار شهروندی سازمانی است. این خصیصه رفتاری به مسئولیتی که کارکنان به عنوان عضوی از اعضای سازمان عهده‌دار می‌شوند اشاره دارد. به گونه‌ای که در گفتگوها و دیدارهای خارج از سازمان با نحوه برخورد از سازمان خویش دفاع و حمایت می‌کند. این ویژگی رفتاری به واسطه تمایل به مشارکت فعالانه در اداره و کنترل جلسات و اظهارنظر پیرامون رویه‌های سازمانی با هدف کنترل محیط سازمان در مواجه با تهدیدات و فرمت‌های ناشی از تغییرات داخلی و خارجی سازمان و یافتن بهترین گزینه برای سازمان نشان داده می‌شود.
ارگان (1998)، از پنج بعدی که برای رفتار شهروندی سازمانی بیان کرده است. دو بعد نوع‌دوستی و رفتار مؤدبانه کاری را از ابعاد شخصیتی رفتار شهروندی سازمانی نامید. زیرا نگرش و سمت سوی آن‌ها متوجه فرد است و سه بعد دیگر اعم از وجدان کاری، مروت و اخلاق اجتماعی را که بیشتر متوجه سازمان هستند، را عوامل سازمانی رفتار شهروندی سازمانی نام‌گذاری نمود.
در خلال مرور ادبیات رفتار شهروندی سازمانی و سایر قراردادهای مربوط به پودساکف و همکاران (2000)، برای رفتار شهروندی سازمانی هفت بعد را عنوان نموده‌اند. این ابعاد شامل همان پنج بعد مطرح‌شده توسط ارگان به اضافه دو بعد دیگر اعم از خلاقیت فردی و پرورش شخصی (خودشکوفایی) می‌باشد.
نوآوری یا خلاقیت شخصیت اقداماتی نوین و خلاقانه است که فراتر از نقش و وظیفه کاری صورت می‌گیرد که به او در انجام بهتر فعالیت‌های کاری و عملکرد مطلوب‌تر یاری می‌رساند؛ بنابراین نه تنها در موفقیت و کمال فرد نقش مؤثری ایفا می‌کند، بلکه در بهره‌وری و کارایی او و سایر همکاران نیز تأثیرگذار است. البته در بروز این رفتار مستلزم اقدامات داوطلبانه و ابتکاری مشخص و همچنین اصرار و ابقا بر ایده خود جهت تحقق و موفقیت در کار می‌باشد.
پرورش شخصی از ابعاد کلیدی رفتار شهروندی سازمانی به حساب می‌آید. این خصیصه رفتاری شامل رفتارهای داوطلبانه کارکنان در ارتباط بهبود و ارتقا سطح دانستنی‌ها، مهارت و توانمندی‌های کاری آن‌ها می‌باشد. این ویژگی به دنبال حصول منافع، آموزش‌های پیشرفته، جستجوی فرصت‌های رشد و پرورش دانش و توانایی‌ها و همچنین بهترین روش‌های انجام فعالیت‌های کاری است. به نظر می‌رسد این ویژگی نسبت به سایر اقسام رفتارهای شهروندی سازمانی از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد و متمایزتر از دیگر ویژگی‌ها برای سازمان مهم و قابل توجه باشد. زیرا مستقیماً اثربخشی و کارایی سازمان را نشان گرفته و آن را تقویت می‌کند. علی‌رغم اهمیت این دو قسم مطرح‌شده، می‌توان اذعان نمود که این دو بعد جدید که ارگان به آن‌ها اشاره‌ای نداشت به دو دلیل مانند پنج بعد دیگر رایج و متداول نیستند. اول آنکه از سایر ابعاد قابل تمیز نیستند؛ مثلاً با توجه به خلاقیت و نوآوری‌های شخصی که شامل درگیر شدن در فعالیت‌های کاری فراتر از الزامات شغلی و داوطلبانه است مشاهده می‌گردد که همه این ویژگی‌های رفتاری منطبق بر وجدان کاری یا وظیفه‌شناسی، از ابعاد پنج‌گانه مذکور است. خودپروری نیز که شامل رفتارهای داوطلبانه کارکنان در زمینه ارتقاء سطح دانش، مهارت‌ها، توانمندی‌های آن‌ها است با اخلاق اجتماعی معرفی‌شده توسط ارگان مشابهت دارد. دلیل دوم آن است که این دو بعد از طریق مطالعات و تحقیقات قبلی به طور تجربی مورد آزمون و تأیید قرار نگرفته است (پودساکف و همکاران،2000).
چهارچوب دیگری از ابعاد رفتار شهروندی سازمانی توسط وان داین ،1994، به نقل از مهداد،1389 ارائه شده است او نیز پنج بعد را برای رفتار شهروندی سازمانی تعریف نموده است که شامل پیروی، مشارکت اجتماعی، مشارکت عملیاتی در کار، مشارکت در حمایت از سازمان و وفاداری می‌باشد اما چهارچوب نظری و این نسبتاً منطبق بر ابعاد معرفی‌شده توسط ارگان هستند. مثلاً پیروی که بر پیروی از قوانین و رویه‌های سازمانی متمرکز است با تعریف ارگان از وجدان کاری هم‌پوشانی دارد. مشارکت عملیاتی شامل انجام فعالیت‌های فراتر از تکالیف شغلی است که فرد به طور داوطلبانه و با کمال میل آن وظایف ویژه را انجام می‌دهد که با اخلاق اجتماعی ارگان نیز مطابقت دارد. با این وجود تقسیم‌بندی و این مانند ارگان مورد استقبال قرار نگرفت.
بورمن وموتو ویدلو 1997، به نقل از مهداد،1389 نیز مدلی ارائه نموده‌اند که پنج بعد برای رفتار شهروندی سازمانی عنوان کرده‌اند که عبارتند از تلاش و پشتکار مشتاقانه برای انجام کارها، داوطلب شدن برای انجام فعالیت‌های که جزء وظایف کاری نیست، مساعدت و یاری به همکاران، پیروی از مقررات و رویه‌های سازمان، حمایت و دفاع از اهداف سازمان.
با وجود ابعاد متعددی که پس از ارگان توسط محققان مطرح شد، اما ابعاد موضوعه توسط ارگان مورد پذیرش بیشتری واقع گشت و تقریباً همه ابعاد مطرح‌شده توسط محققان به نوعی با ابعاد پنج‌گانه ارگان هم‌پوشی داشت و لذا طبقه‌بندی اولیه ارگان به عنوان معروف‌ترین و رایج‌ترین طبقه‌بندی مورد استقبال قرار گرفت.

مطلب مشابه :  پایان نامه روانشناسی با موضوع : مهارت های زندگی

2-3-3 اساس، چهارچوب و ساختار رفتار شهروندی

Author: مدیر سایت

دیدگاهتان را بنویسید